Op 8 mei 2026 gaf de Vlaamse Regering haar definitieve goedkeuring aan het ontwerp van decreet tot regeling van de in-, uit-, doorvoer en overbrenging van militaire goederen, civiele vuurwapens, essentiële onderdelen en munitie (Wapenhandeldecreet) ter vervanging van het Wapenhandeldecreet van 2012.

In dit rapport stellen IPIS en Amnesty International Vlaanderen vast dat het ontwerp tekortschiet in het waarborgen van een effectieve controle op de wapenhandel. Het slaagt er op verschillende plaatsen niet in om te verzekeren dat een transfer niet wordt toegestaan als er een duidelijk risico bestaat dat de wapens zullen worden gebruikt om ernstige schendingen van mensenrechten of van het internationaal humanitair recht te plegen of te faciliteren in het land van eindgebruik, of dat de verboden van het VN-Wapenhandelsverdrag worden nageleefd.

De belangrijkste bevindingen uit het rapport zijn:

• Het ontwerp vermeldt het VN-Wapenhandelsverdrag niet. Expliciete aandacht voor het internationaalrechtelijk kader heeft echter een verankerende functie, benadrukt het belang dat wordt gehecht aan het internationaal recht en voorkomt dat er verwarring kan ontstaan over de verplichtingen die daaruit voortvloeien.

• De vrijstelling van de vergunningsplicht voor bepaalde overbrengingen in het kader van internationale samenwerkingsprogramma’s lijkt, zoals ze nu is uitgewerkt, onverenigbaar met het EU-recht en biedt onvoldoende controle op het eindgebruik.

• De openstelling van algemene vergunningen voor overbrenging en uitvoer voor de uitvoering van internationale samenwerkingsprogramma’s is in strijd met de vereiste tot effectieve controle op eindgebruik conform de verplichtingen uit het VN-Wapenhandelsverdrag en het Europees Gemeenschappelijk Standpunt.

• De toepassing van het principe van “no gold plating” in het ontwerp zal niet bijdragen tot een Europese harmonisatie van de mensenrechtenstandaarden op een aanvaardbaar niveau, maar wel tot minder restrictieve standaarden en een “race to the bottom”.

• Het Vlaamse buitenlandbeleid wil mensenrechten hoog in het vaandel dragen en de verdediging van de internationale rechtsorde nastreven. Het uitdragen van die belangen niet integreren in een van de domeinen waar voor de Vlaamse bevoegdheden de effectieve impact en potentiële hefbomen het grootst zijn, is betreurenswaardig.

• Voor een betere controle op eindgebruik en een praktisch haalbaardere bepaling, is het aanbevolen dat de catch-all clausule automatische werking heeft, zoals vandaag het geval is, en om een nieuwe catch-all clausule in de eerste plaats op het eindgebruik te baseren.

• De voorgestelde regulering van doorvoer, met bijkomende versoepelingen, is een gemiste kans om de bestaande tekortkomingen van het decreet van 2012 te remediëren. Hierdoor wordt het risico groter dat er via Vlaanderen doorvoer gebeurt van wapens die gebruikt zullen worden bij ernstige mensenrechtenschendingen of schendingen van het internationaal humanitair recht.

• Een effectieve controle op eindgebruik wordt ondermijnd door versoepelingen inzake bijvoorbeeld eindgebruikerscertificaten en door het niet-toetsen aan de EU-criteria bij het ontbreken van een “duidelijke bedreiging” voor mensenrechten, vrede, veiligheid en stabiliteit. Volgens het VN-Wapenhandelsverdrag moet een dergelijke controle nochtans in alle gevallen van uitvoer worden toegepast.

• Het ontwerp schroeft de mogelijkheden tot uitvoerbeperkingen en -voorwaarden op een problematische wijze terug.

• Heel wat versoepelingen in het ontwerp komen erop neer dat de Vlaamse Regering de verantwoordelijkheid tot effectieve controle op het eindgebruik doorschuift: naar andere staten verder downstream in de waardeketen, naar de bedrijven die betrokken zijn bij de transfers, en naar de federale regering en minister van Defensie.

• Wat de due diligence verplichtingen van bedrijven betreft, is het aanbevolen om deze te verankeren in nationale en/of regionale wetgeving, dit voor alle bedrijven en sectoren. Het ontwerp van decreet biedt aanknopingspunten om alvast voor bedrijven die betrokken zijn bij wapenhandel de verplichtingen duidelijk te maken.

• Transparantie en “accountability” zijn belangrijke bestanddelen van een effectief exportcontrolesysteem en van de mensenrechtenverplichtingen van de overheid. Het ontwerp schiet tekort ten aanzien van de juridische verplichtingen betreffende transparantie.

• Het ontwerp beperkt de versoepelingen voor overbrenging en uitvoer met betrekking tot NAVO-lidstaten of deelnemende landen aan het Wassenaar Arrangement aan de hand van landenlijsten. Het is aanbevolen om de criteria voor en evaluatie van deze landenlijsten decretaal nader te bepalen, en om als minimumcriterium op te nemen dat enkel landen die partij zijn bij het VN-Wapenhandelsverdrag in aanmerking komen.

• De vrijstelling van de vergunningsplicht en de uitbreiding van algemene vergunningen hollen de mogelijkheid tot beperkende maatregelen uit.

Het doel van een regulerend kader voor wapenhandel moet zijn om te voorkomen dat wapentransfers bijdragen tot ernstige schendingen van mensenrechten of van het internationaal humanitair recht. Er zijn geen indicaties dat dit ontwerp van decreet daarin effectiever zal blijken dan het huidige Wapenhandeldecreet (2012), wel integendeel. De vraag naar de wenselijkheid en noodzaak van dit nieuwe decretale kader moeten we dus stellen en, wat Amnesty International Vlaanderen en IPIS betreft, negatief beantwoorden.

Achtergrond

De controle op wapenhandel is grotendeels een gewestelijke bevoegdheid. Het Vlaamse, Waalse en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest hebben eigen en andere regels. Ook de Waalse regering wil in 2026 aan een nieuw decretaal kader werken.

Ook in 2012 bij de opmaak van het oude Wapenhandeldecreet werkten IPIS en Amnesty International samen om een zo sterk mogelijk decreet te bekomen. In 2017 werd het decreet geëvalueerd en aangepast, ook toen maakten we onze aanbevelingen over aan het Vlaamse Parlement.

Filip Reyniers, de directeur van IPIS werd op 26 mei 2026 gehoord in het Vlaamse Parlement over het nieuwe ontwerp van decreet namens IPIS en Amnesty International Vlaanderen. Zijn tussenkomst is hier te herbekijken.

Photo: Lockheed Martin F-35 Lightning II. © Robert Sullivan, Flickr